Technologie produkcji ziarna żyta

Jerzy Grabiński

IUNG Puławy

 

Wstęp

 

        Mianem „technologia” określa się proces przetwarzania w sposób celowy i ekonomiczne uzasadniony dóbr naturalnych w użyteczne produkty. Właściwe jest także użycie tego słowa do określenia wiedzy  o tym procesie. W technologii produkcji żyta  produktem finalnym jest ziarno np. na cele chlebowe, paszowe czy przemysłowe. Wybór do realizacji danej technologii jest zagadnieniem bardzo skomplikowanym, przy czym działania producenta są w tym względzie  zależne m.i. od możliwości finansowych, poziomu pracy doradczej, cechy charakteru producenta itp. Błędy w technologii ujawniają się w wysokich kosztach produkcji lub w niskiej jakości, co pogarsza sytuację ekonomiczną producenta.

         Niniejsza praca określa zmiany  w ostatnich latach w zakresie zalecanych i stosowanych w praktyce technologii produkcji żyta oraz prognozuje kierunki tych zmian  w przyszłości.

 

Technologie kompleksowe proponowane przez IUNG

Wiedza o procesie produkcji ziarna zbóż została określona mianem technologii na początku lat 80-tych, kiedy to rozpoczęto opracowywanie w IUNG instrukcji (ścisłych receptur postępowania przy uprawie zbóż). Technologie te opatrzono dodatkowym mianem „kompleksowe”. W ciągu kilku lat opracowania takie wykonano dla wszystkich podstawowych gatunków zbóż (w tym dla żyta). Celem proponowanych wówczas technologii była maksymalizacja plonu. Były to więc technologie intensywne, w których zalecano stosować wszystkie środki produkcji w pełnym zakresie. Zmiany gospodarcze, które nastąpiły na przełomie lat 80-tych i 90-tych wytworzyły zapotrzebowanie praktyki na warianty technologii kompleksowych umożliwiające uzyskanie wysokiego i o dobrej jakości plonu przy możliwie niskich nakładach. Podstawową propozycją IUNG w zakresie technologii stała się wtedy  tzw. technologia integrowana, w której cele ekonomiczne proponowano zrealizować poprzez racjonalny płodozmian, precyzyjne nawożenie dostosowane do wysokości spodziewanego plonu oraz dostosowane do stopnia zagrożenia agrofagami dawki środków ochrony roślin. (Oczywiście oprócz celu ekonomicznego technologie integrowane miały służyć realizacji celu ekologicznego ale ten cel nie będzie przedmiotem rozważań w niniejszej pracy).  Natomiast dla gospodarstw znajdujących się w trudnej sytuacji finansowej zaproponowano wówczas technologie niskonakładowe. Przewidywane w technologiach niskonakładowych oszczędności nie zawsze można było osiągnąć, a w każdym razie nie częściej niż 1-2 razy w rotacji. Permanentne obniżanie nakładów na danym polu wiedzie bowiem nieuchronnie do znacznego obniżenia kultury gleby zaś ewentualne odtworzenie tego poziomu wymaga bardzo dużych nakładów. Jeśli producentowi udało się spełnić wszystkie warunki niezbędne do realizacji technologii niskonakładowej to stopa zysku osiągała nawet poziom technologii intensywnej czy integrowanej (Tab. 1)(2). Przy czym trzeba wiedzieć, że poziom nakładów w technologii niskonakładowej i tak był daleko wyższy od średniego poziomu agrotechniki w kraju.

Obecnie w zaleceniach agrotechnicznych IUNG proponuje się dla żyta (tak jak dla innych gatunków zbóż) technologię standardową (integrowaną) i intensywną. Obie wymienione technologie traktuje się jako właściwe dla uzyskania ziarna o odpowiedniej jakości dla wszystkich kierunków użytkowania ziarna żyta. Technologie niskonakładowe nie są obecnie polecane. Zatem polecaną, racjonalną metodą oszczędzania pozostaje technologia integrowana.

 

Tab. 1. Wybrane wskaźniki charakteryzujące proponowane technologie w produkcji żyta ozimego (1992 r.) (2)

Wyszczególnienie

Kompleksowa technologia

Zintegrowana

Intensywna

Opóźniony termin siewu

Niskonakładowa

Plon ziarna (t/ha)

5,0

5,5

4,0

4,0

Wartość produkcji (tys. zł.)

6000

6600

4800

4800

Koszty bezpośrednie (w tys. zł.)

4697

4967

5217

3448

Wskaźnik opłacalności (war.prod.)/(koszty.bezpośr.)*100

128

133

92

139

 

 

Ocena ekonomiczna zalecanych technologii produkcji żyta

Decydujące o opłacalności produkcji ceny ziarna zbóż są w bieżącym roku w dużym stopniu modyfikowane przez suszę wiosenną i niekorzystny przebieg pogody w czasie żniw. Dlatego też charakterystykę rzeczywistego zróżnicowania opłacalności produkcji poszczególnych gatunków zbóż wykonano na podstawie danych z roku 1999. Przeprowadzone pod koniec minionego roku (1989) analizy ekonomiczne wykazały, że  dla pokrycia kosztów zastosowania na 1 ha standardowej technologii uprawy żyta (w zakresie zastosowanych środków produkcji podobnej do technologii integrowanej) potrzeba było sprzedać 4,5 t ziarna, natomiast w przypadku technologii intensywnej aż 5,5 t. W przypadku pszenicy koszty te wynosiły


 

 

 

 

 

 


 

 

 

 

 



odpowiednio tylko 3,5 i 4,6 t/ha (Rys. 1 i 2). Tak wysokie koszty bezpośrednie warunkowały brak opłacalności produkcji żyta na glebach bardzo lekkich zwyczajowo przeznaczanych pod uprawę tego gatunku, na których uzyskanie plonu ziarna powyżej 4 t/ha jest możliwe tylko, w niektórych latach, przy  bardzo sprzyjającym przebiegu pogody. Przeprowadzona dla tego samego okresu analiza możliwości rozwoju gospodarstwa produkującego ziemniaki i żyto (1/3+2/3) wykazała co następuje. Wytworzenie dochodu przekraczającego 35000 tys zł. (poziom dochodu warunkujący rozwój gospodarstwa tj. średni dochód na rodzinę + 40%)) jest możliwe przy powierzchni przekraczającej 70 ha i stosowaniu technologii standardowych i około 45 ha i stosowaniu technologii intensywnych (Rys.3).

            Mała opłacalność produkcji ziarna żyta utrzymuje się także w tym roku. Przeprowadzona w Wielkopolskim Ośrodku Doradztwa Rolniczego analiza (Tab. 2) wykazała, że dochód bezpośredni przy produkcji ziarna tego gatunku jest ciągle najmniejszy ze zbóż. 

Tab. 2. Porównanie dochodu bezpośredniego upraw polowych (Wielkopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego) -Wrzesień 2000 (36)

ROŚLINA

Wartość produkcji (zł / ha)

Koszty zmienne (zł / ha)

Dochód bezpośredni (zł / ha)

Pszenica ozima

3080

1603

1477

Żyto

1600

1207

393

Pszenżyto ozime

2115

1371

744

Pszenica jara

2240

1260

980

Jęczmień jary

1920

1054

866

Kukurydza na ziarno

5040

3129

1911

Groch

2100

1879

221

Rzepak

1975

1652

323

Burak cukrowy

4664

4007

657

Ziemniak jadalny

9040

4609

4431

 

 

Technologie produkcji żyta w praktyce

Z badań ankietowych przeprowadzonych przez różne ośrodki badawcze wynika, że  technologie produkcji zbóż stosowane w praktyce w dużym stopniu odbiegają od proponowanych przez IUNG. Przy czym błędów w uprawie żyta jest znacznie więcej niż przy uprawie innych gatunków. Jak dokumentuje to praca Gołębiewskiej i Gronkowskiej (12) współczynnik kompleksowości dla żyta jest średnio o ponad  10 % niższy niż dla pszenicy.

Do najczęstszych  niedociągnięć w zakresie stosowanych technologii uprawy żyta należy  brak ochrony chemicznej, a w szczególności ochrony przeciwgrzybowej. Nawet zaprawianie ziarna nie jest u żyta zabiegiem powszechnym (Tab. 4).

Do rzadkości należy także stosowanie w życie herbicydów zwalczających miotłę zbożową.  Duże błędy popełniane są  przy ustalaniu norm wysiewu żyta. Na ogół są to normy zawyżone. Nie należy do rzadkości także opóźnianie terminu siewu.

Aby wszystkie stosowane pogłównie zabiegi zostały prawidłowo wykonane niezbędne jest stosowanie ścieżek przejazdowych a tych w życie praktycznie się nie stosuje.

 Na pewno w dużym stopniu wyżej wymienione niedociągnięcia są efektem słabej kondycji ekonomicznej gospodarstw, ale nie małą rolę odgrywa także brak wiedzy. Łabętowicz i in. (27) stwierdzili w badanej grupy kilkuset rolników z wykształceniem podstawowym (połowa całej populacji rolników) brak wiedzy na temat zasobności uprawianych przez siebie pól u ponad 40% rolników, a pośród tych, którzy taką wiedzę mieli i tak wielu nie wykorzystało tych informacji w praktyce.


 


Wybrane problemy z zakresu technologii produkcji żyta w doświadczeniach IUNG

W ostatnich latach w pracach badawczych nad żytem przeprowadzonych w Zakładzie Uprawy Roślin Zbożowych IUNG, w których przedmiotem badań były technologie produkcji najwięcej miejsca poświęcono określeniu specyfiki uprawy form mieszańcowych. W tym zakresie badano m.i. technologie różniące się intensywnością nawożenia azotowego i gęstością siewu.  Stwierdzono, że w dobrych warunkach glebowych i średniej dawce azotu, istnieje możliwość zmniejszenia ilości wysiewu nawet o połowę bez istotnego spadku plonu. W innych badaniach nad żytem mieszańcowym stwierdzono, że przyśpieszanie terminu siewu w celu zmniejszenia gęstości siewu nie ma uzasadnienia. Wyniki tych badań zostaną zaprezentowane przez autora referatu w oddzielnym doniesieniu.

Wpływ intensywności uprawy na poziom plonowania żyta populacyjnego był przedmiotem rozważań w doświadczeniu łanowym. Uzyskane w tych badaniach wyniki wskazują na zasadność dużego ograniczenia ilości wysiewu w warunkach intensywnej technologii produkcji (Tab. 5).

Różniące się intensywnością technologie badano także w doświadczeniach ścisłych. Przy czym stosowano termin siewu optymalny i opóźniony (Rys. 3). Stwierdzono, że w warunkach opóźnionego terminu siewu efektywność stosowanych środków produkcji jest o wiele mniejsza niż przy siewie w terminie optymalnym. Przy siewie w terminie optymalnym najwyższy plon uzyskano przy ilości wysiewu 3-4 mln ziarn na 1 ha i dawkach azotu 60-80 kg/N/ha. Wyraźnie negatywnie na poziom plonowania wpłynęło opóźnienie zastosowania 1-szej wiosennej dawki  azotu do okresu bezpośrednio poprzedzającego strzelanie w źdźbło.

W innych badaniach z żytem populacyjnym próbowano określić wpływ technologii produkcji na jakość ziarna. Badania przeprowadzono na odmianach Motto i Amilo. Cechy jakościowe ziarna wymienionych odmian w niewielkim stopniu zależały od rodzaju stosowanej technologii (wyniki tych  badań przedstawiono w oddzielnym doniesieniu).

 

Tab. 4.

Udział poprawnie wykonanych zabiegów na plantacjach żyta (15)

Wyszczególnienie

Udział poprawnie wykonanych zaleceń na plantacjach żyta o plonach w dt

Do 22

22-26

26-32

Pow. 32

Ogółem

Nawożenie dolistne azotem

73,6

82,8

96,8

100

87,9

Nawożenie dolistne mikroelementami

73,6

82,8

96,8

100

87,9

Termin siewu

50,0

71,4

87,9

97,6

75,5

Odmiana

90,5

95,2

96,6

100

95,8

Norma wysiewu

45,0

54,8

48,3

58,5

52,1

Herbicydy przeciw chwastom dwuliściennym

0,0

3,4

11,3

26,2

9,3

Zaprawianie ziarna

11,9

21,0

37,9

34,0

27,0

Stosowanie herbicydów przeciw miotle zbożowej

7,1

1,6

0,0

50,0

1,9

Stosowanie fungicydów

0,0

0,0

0,0

2,4

0,5

Ścieżki technologiczne

0,0

0,0

1,6

0,0

0,5

 

 

 

 

 Tab. 5. Wpływ technologii produkcji na plon ziarna i niektóre cechy łanu żyta ozimego

 

Technologia

Plon ziarna t/ha

MTZ

Liczba kłosów na 1m2

Rdza brunatna

Wyleganie

A*(patrz tabela 3)

4,772

27,27

282

6,2

7,8

B* (patrz tabela 3)

5,496

31,00

278

7,2

9,0

 

 

 

Tabela 5a. Charakterystyka technologii z tab. 5.

Wyszczególnienie

Technologia A* (integrowana)

Technologia B* (intensywna)

Ilość wysiewu

N

P

K

Terminy stosowania N

Retardanty

Herbicydy

Fugicydy

Słoma

3

90

50

70

rusz. Weget., + pocz.strzel.,

Flordimex 3 l

Chisel+Atpolan (60g + 0,05%)

Bayleton (0,5 kg)

Zebranie z pola

2

150

70

90

rusz. weget., + pocz.strzel., + pocz.kłosz.,

Flordimex 3 l

Chisel+Atpolan (60g +0,05%)

Bayleton; Tilt (0,5kg; 1 1 l)

Przeoranie


 

 

 


Technologie  na rys. 5

 

1-     2mln ziarn/ha, 100 kg/N (50 kg/ha w czasie ruszania wegetacji+50 kg/ha w fazie strzelania w źdźbło)

2-     3mln ziarn/ha, 80 kg/N (50 kg/ha w czasie ruszania wegetacji+50 kg/ha w fazie strzelania w źdźbło)

3-     4mln ziarn/ha, 60 kg/N (40 kg/ha w czasie ruszania wegetacji+20 kg/ha  w fazie strzelania w źdźbło)

4-     2mln ziarn/ha, 100 kg/N (50 kg/ha 2-3 dni przed strzelaniem +50 kg/ha w fazie strzelania w źdźbło)

5-     2mln ziarn/ha, 60 kg/N (jednorazowo w czasie ruszania wegetacji)

 

     

Przewidywane zmiany w zakresie agrotechniki zbóż

 

PŁODOZMIAN

Na bardzo lekkich, mało żyznych glebach płodozmian jest zwykle bardzo uproszczony. Nierzadko żyto wysiewa się w takich warunkach nawet w monokulturze. Brak opłacalności produkcji rozpoczął już proces rezygnowania z wykorzystania rolniczego wymienionych gleb. Tak więc,  uprawa żyta w wadliwym płodozmianie będzie rzadszym przypadkiem niż obecnie ale nadal siew żyta po sobie będzie miał miejsce. Na przykład w płodozmianie ziemniaki, żyto, żyto.

Poprawie jakości zmianowań z udziałem żyta będzie sprzyjać uporządkowanie rynku na różne płody rolne, w szczególności na ziemniaki jadalne lub przemysłowe. Pozytywny wpływ na jakość zmianowań z udziałem żyta może także mieć rozwój hodowli zwierząt warunkujący zapotrzebowanie na pasze zielone.

 

UPRAWA GLEBY

Wydaje się, że żyto (podobnie jak inne gatunki zbóż) będzie nadal uprawiane w systemie płużnym. Przy czym powszechne staną się różnego rodzaju ograniczenia w intensywności uprawy: spłycanie orek, stosowanie specyficznych urządzeń uprawowych nie odwracających  gleby, zmniejszanie liczby zabiegów uprawowych). Przeprowadzone dotychczas badania wykluczyły zasadność wprowadzania w warunkach Polski siewu bezpośredniego w sposób permanentny na danym polu. Tym nie mniej przypadki stosowania siewników do siewu bezpośredniego w praktyce mają miejsce. Wydaje się, że taka metoda będzie miała zasięg ograniczony do niezbyt dużej liczby dużych gospodarstw. Ważną rolę w systemie płużnym uprawy odgrywają zabiegi przedsiewne. W tym względzie istnieje już na rynku dość duże bogactwo maszyn prawidłowo przygotowujących rolę do siewu. Stosowanie takich maszyn w technologiach produkcji wpłynie na racjonalne stosowanie środków produkcji (np. materiału siewnego, azotu).

Pozytywną rolę w zakresie agrotechniki żyta może odegrać upowszechnienie się agregatów uprawowo-siewnych. Użycie takiego urządzenia jest dobrą metodą umożliwiającą  terminowe wykonanie siewu zbóż nawet przy późnym terminie zbioru rośliny przedplonowej. Są to jednak urządzenia drogie i ich upowszechnienie ograniczy się do bardzo dużych gospodarstw.

 

NAWOŻENIE MINERALNE

Aktualny poziom nawożenia żyta jest kilkakrotnie niższy niż optimum przyrodnicze wynoszące średnio dla zbóż około 280-300 kg/NPK, dlatego też w ciągu najbliższych lat utrzyma się tendencja do wzrostu poziomu nawożenia mineralnego plantacji  żyta. Pewien wpływ na wzrost średniej dawki nawożenia azotem będzie miał wymieniony już fakt odchodzenia od wykorzystania rolniczego gleb najsłabszych, na których ze względu na bardzo niski potencjał plonowania stosuje się najniższe nawożenie. Jednocześnie ze wzrostem nawożenia upowszechniane będą testy wiodące do ścisłego określania dawek nawozów (np. 1-szej dawki wiosennej azotu na podstawie analizy glebowej czy 2-giej dawki na podstawie analizy roślinnej).  Zarówno upowszechnienie wymienionych testów jak i ogólny wzrost poziomu agrotechniki (np. zwiększenie intensywności ochrony chemicznej) wpłyną na zwiększenie efektywności wykorzystania składników mineralnych. 

 

 

 

DOBÓR ODMIAN I NASIENNICTWO

Potencjał plonotwórczy obecnie zarejestrowanych odmian populacyjnych jest w niewielkim stopniu wykorzystany. W praktyce nierzadkim przypadkiem jest uprawa odmian dawno wykreślonych z rejestru lub  nieznanego pochodzenia.  Pozytywny wpływ na zmianę takiego stanu rzeczy będzie miał ogólny wzrost opłacalności produkcji żyta. Ponadto nie małą rolę w tym względzie odegrać może skonkretyzowanie zapotrzebowania przemysłu piekarskiego na określoną odmianę (odmiany).

Poprawa stopnia wymienialności materiału siewnego będzie czynnikiem, który zwiększy efektywność wykorzystania stosowanych środków produkcji.

W dużo wyższym stopniu wykorzystywany jest potencjał plonotwórczy odmian mieszańcowych, gdyż w tym przypadku wymienialność materiału siewnego jest niemal 100%. Na razie areał uprawy żyta mieszańcowego nie jest duży ale można się spodziewać, że nowe kreacje hodowlane tego typu będą jeszcze plenniejsze niż obecnie. Jeśli przewaga w plenności odmian mieszańcowych na populacyjnymi osiągnie granicę 15-20% to w krótkim czasie dojdzie do znacznego zwiększenia powierzchni uprawy żyta mieszańcowego w Polsce.

 

OCHRONA ROŚLIN

Pożądany wzrost poziomu plonowania żyta będzie niemożliwy bez zasadniczego wzrostu nakładów na ochronę roślin. Standardem w przypadku uprawy żyta stanie się jeden zabieg zwalczający chwasty oraz jeden zabieg grzybobójczy.

 

WNIOSKI

1.      Poziom agrotechniki stosowany przy uprawie żyta jest bardzo niski. Wynika to głównie ze złej kondycji finansowej gospodarstw oraz braku wiedzy fachowej.

2.      Wysoki poziom kosztów produkcji warunkuje brak opłacalności produkcji żyta przy poziomie niższym niż 4-4,5 t/ha.

3.   Średnie plony ziarna żyta w najbliższych latach wzrosną. Będzie to spowodowane ogólnym wzrostem poziomu agrotechniki oraz ograniczeniem uprawy żyta na najsłabszych kompleksach glebowych (żytni bardzo słaby).

Literatura

1.      Adamczewski K, Stachecki S.: Dobra praktyka ochrony roślin w zwalczaniu chwastów. Dobre praktyki rolnicze w produkcji rolniczej. Materiały konferencji naukowej  Puławy, 3-4 czerwca 1998,5-12.

2.      Bis K.,Grabiński J.,Krasowicz S.,Mazurek Jad.,Mazurek J.: Warianty kompleksowej technologii produkcji żyta ozimego. IW 174/93.Puławy 1993.

3.      Biskupski A, Kaus A.: Możliwości stosowania uproszczeń uprawy roli w dobrej praktyce rolniczej. Dobre praktyki rolnicze w produkcji rolniczej. Materiały konferencji naukowej  Puławy, 3-4 czerwca 1998,13-19.

4.        Bochniarz A.: Znaczenie międzyplonów ścierniskowych w dobrej praktyce rolniczej w świetle literatury. Dobre praktyki rolnicze w produkcji rolniczej. Materiały konferencji naukowej  Puławy, 3-4 czerwca 1998,21-27

5.      Brożek J.: Ośrodek Doradztwa Rolniczego Starej Łubiance. http://www.centrum.odr.net.pl/odry/St.Lubianka/

6.      Deryło S; Szymankiewicz K.:  Reakcja żyta ozimego na uprawę w płodozmianach i monokulturze na glebie lekkiej. Pam. Puł. Z. 114: 57-62. 1999.

7.      Duer I, Fotyma M. Zasady dobrej praktyki rolniczej.  Biuletyn  Informacyjny IUNG, 1996, 2:3-9.

8.      Dworakowski T., Kuźmicki J.: Stan i możliwości produkcji zbóż w województwie podlaskim. Pam. Puł. Z. 114: 73-81. 1999.

9.      Faber A. Test na zawartość azotanów w soku roślinnym. Fragm. Agron. 1994, 1/41:28-37.

10.  Fotyma E. Przydatność glebowego testu N-min. w nawożeniu zbóż ozimych. Fragm. Agron. 1995, 3/47:59-78

11.  Fotyma M, Fotyma E.: Dobra praktyka w nawożeniu. Dobre praktyki rolnicze w produkcji rolniczej. Materiały konferencji naukowej  Puławy, 3-4 czerwca 1998, 71-93.

12.  Gołębiewska B.,Grontkowska A.: Ocena poprawności stosowanych technologii produkcji roślinnej. W: Przestrzenne zróżnicowanie technologii produkcji roślinnej w POlsce i jego skutki. Pr. Zbiorowapod red. B.Klepackiego. Fundacja Rozwój SGGW.Warszawa 1998.

13.  Grabiński J.: Modele nowoczesnej technologii produkcji zbóż z uwzględnieniem akcesji z UE. Materiały szkoleniowe. Modele gospodarstw. IERiGŻ. 54-63. 1999.

14.  Grabiński J.: Technologie uprawy zbóż. Pam. Puł. Z. 114: 404-415. 1999

15.  Grontkowska A, Gołębiewska B.: Technologie stosowane w gospodarstwach indywidualnych w produkcji pszenicy ozimej i żyta ozimego a dobre praktyki rolnicze. Dobre praktyki rolnicze w produkcji rolniczej. Materiały konferencji naukowej  Puławy, 3-4 czerwca 1998, 121-132

16.  GUS. Użytkowanie gruntów i powierzchnia zasiewów. Powszechny spis rolny 1996. Warszawa 1997.

17.  Jończyk K.: Efektywność zwalczania chorób grzybowych w uprawie pszenicy ozimej i żyta. Pam. Puł. Z. 114: 151-158. 1999.

18.  Kaus A.: Uprawa roli pod oziminy. Biuletyn informacyjny IUNG. 1996, 3:19-21.

19.  Klepacki B. Czynniki determinujące wybór technologii produkcji w gospodarstwie. Fragm. Agron. 1996,1/49:72-82.

20.  Klepacki B.: Ku dobrej praktyce rolniczej w Polsce. Dobre praktyki rolnicze w produkcji rolniczej. Materiały konferencji naukowej  Puławy, 3-4 czerwca 1998, 227-235.

21.  Krzymuski J, Nowicki J.: Produkcja roślinna w Polsce na tle Unii Europejskiej. Materiały międzynarodowej konferencji naukowej. Tom I. Produkcja roślinna. Olsztyn 26-27.09.1995, 7-24.

22.  Kuś J.: Dobra praktyka rolnicza w gospodarce płodozmianoweji i uprawie roli. Dobre praktyki rolnicze w produkcji rolniczej. Materiały konferencji naukowej  Puławy, 3-4 czerwca 1998. .279-300.

23.  Kuś J. Krasowicz S.: Możliwości produkcyjne rolnictwa na tle badań środowiskowych i technologicznych. Fragm. Agron. 1996, 1/49:39-52.

24.  Kuś J.: Systemy gospodarowania w rolnictwie. Rolnictwo integrowane. Materiały szkoleniowe 42/95. IUNG Puławy 1995.

25.  Kuś J.,Siuta A.: Plonowanie zbóż ozimych w zależności od przedplonu i kompleksu glebowego. Fragmenta Agronomica. 95/3. 53-58.

26.  Lipa J., Nowoczesna ochrona roślin. Pam. Puł. Z. 114: 242-259. 1999

27.  Łabętowicz J, Majewski E, Radecki A.: Ocena poprawności praktyk nawozowych w wybranej zbiorowości towarowych gospodarstw rolniczych. Dobre praktyki rolnicze w produkcji rolniczej. Materiały konferencji naukowej  Puławy, 3-4 czerwca 1998, 319-327.

28.  Maciorowski R., Stankowski S., Piech J., Ułasik Ł., Czałczyńska S.: Wpływ ilości wysiewu na produkcyjność odmian żyta mieszańcowego i populacyjnego. Fragmenta Agronomica. 2000/1. 78-86.

29.  Mazurek J. Technologie uprawy zbóż. Pszenżyto ozime. 59/6.Puławy 1997.

30.  Mazurek J.: Badania IUNG z zakresu technologii produkcji roślinnej. Biuletyn Informacyjny IUNG, 8:15-22.

31.  Miętkiewicz R.,Starczewski J.,Kąkol E.: Wpływ uproszczonych metod uprawy roli na plon i zdrowotność żyta ozimego. Fragmenta Agronomica. 4/89: 79-89.

32.  Nowicki J.: Marks M.: Stan aktualny i perspektywy produkcji zbóż w Polsce. Fragm. Agron. 1994, 2/42:9-18.

33.  Podlaski S.: Nasiennictwo zbóż. Pam. Puł. Z. 114: 295-304. 1999

34.  Ruszkowski M.: Efekty produkcyjne i ekonomiczne zmian nakładów w technologii produkcji pszenicy ozimej. Produkcyjne skutki zmniejszenia nakładów na agrotechnikę roślin uprawnych. Konferencja Naukowa. Olsztyn 1992, 126-131.

35.  Sowiński J.,Hryncewicz Z.,Kozak M.: Zróżnicowanie technologii uprawy zbóż w górach na przykładzie wybranych gospodarstw. Pam. Puł. Z. 114: 335-341. 1999

36.  Wielkopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego. http://www.sielinko.odr.net.pl/kalkul/zyto.htm

37.  Woś A.: Stan polskiego rolnictwa w świetle rozwoju zrównoważonego. Fragm. Agron. 1996, 1/49:52-59.

38.     Ziętara W.: Ekonomiczne uwarunkowania produkcji ziarna zbóż w Polsce. Pam. Puł. Z. 114: 387-401. 1999